Sarajevska regija u predosmanskom periodu

Ipak, na ovom prostoru, kada je o predosmanskom i ranom osmanskom periodu riječ, dva najvažnija, ali do kraja još znanstveno neosvijetljena problema su religijsko-kulturološke naravi: pitanje katoličke katedrale sv. Petra i Stare pravoslavne crkve na Varoši, u blizini Baščaršije.

U pismu papi Grguru IX od 1232. godine, uz ostale pritužbe protiv bosanskog biskupa, osobito se navodi da on stanuje u nekom selu s jereticima (“cum hereticus in quadam villae moretur”), ali ime tog sela nije pomenuto. Poznato je da bosanska biskupija, sve dok se nije pristupilo reorganizaciji crkve, nije imala stalno sjedište. Tek poslije reorganizacije podiže se i prva stona crkva, posvećena sv. Petru, u Brdu, u župi Vrhbosni koju pominje i povelja ugarskog kralja Bele IV izdata 20. jula 1244. godine (“In supra Vrhbozna Burdo cum omnibus suis pertinenciis, ubi ipsa ecclesia cathedralis sancti Petri est fundata”). Ova katedralna crkva je bila sagrađena već u toku 1238. godine i uz crkvu je osnovan kaptol. Još uvijek je u znanosti sporno gdje ustvari treba locirati ovo Brdo sa crkvom sv. Petra u župi Vrhbosni.

Prema mišljenju nekih znanstvenika, na području današnje Skenderije postojao je u vrijeme bosanskih banova grad Vrhbosna sa svojom katedralom i sa svojim kaptolom. A grad koji je u srednjem vijeku imao katedralu i kaptol, bio je poznat i priznat grad. To što su podaci o njemu oskudni, ne znači da on nije postojao, nego su ga barbari spalili i srušili. Samo koji i u koje vrijeme?

Zna se da je biskup Ponsa sagradio katedralu u Vrhbosni 1238-39. godine. Bila je posvećena svetom Petru (što je očit znak vezanosti uz papu i crkvu svetog Petra u Rimu), o čemu svjedoči i dio oltarske ploče koja se nalazi u Zemaljskom muzeju na kojoj se može vrlo lako pročitati APOSTOLI PETRI (V)ERBOS (nensis).

Ovaj dominikanac Ponsa kojeg su postavili za biskupa i dali mu u zadatak da osnuje kaptol-vijeće kanonika, biskupovih savjetnika, zdušno se dao na građenje katedrale i pokušao tako uvrstiti Vrhbosnu u red evropskih gradova koji imaju svoju stolnicu. Može se s punim pravom pretpostaviti da biskup Ponsa nije počeo graditi stolnicu negdje na pustoj ledini, nego u gradu, jer katedrale su se gradile u gradovima. Znači, grad Vrhbosna je morao biti mnogo stariji od katedrale. U blizini je bilo nekadašnje rimsko naselje. Malo dalje na Ilidži bilo je još tragova velikog naselja.

Ni učenici slavenskih apostola sv. Ćirila i Metoda nisu zaobilazili ovaj grad i njegovu okolinu, te su uz širenje kršćanstva i pismenosti podizali i crkve kao na primjer u Vrucima na Vrelu Bosne. A crkve se, kao ni katedrale, ne podižu izvan ljudskih naselja.

Blizu Vrhbosne nalazilo se još jedno mjesto s većim brojem stanovnika i imalo lijepu crkvu posvećenu sv. Blažu. Očigledno je da Dubrovčani nisu jedini imali svetog Vlaha (Blaža) nego ga je slavensko stanovništvo rado štovalo jer ih je podsjećalo na staroslavensko božanstvo stoke Volosa (koje je nazivano “skotnim bogom”). Znameniti fratarski ljetopisac fra Nikola Lašvanin (+1750) u svom Ljetopisu prenosi narodnu tradiciju o crkvi sv. Blaža u Blažuju, čiji su ostaci u njegovo doba bili još vrlo zamjetljivi. On piše da su u toj crkvi bili “stupovi od prilipog mermera i da su vađeni u planini Trebević više Sarajeva.”

Ovdje je, u krajnjoj konzekvenci, važno ustanoviti da li je stvaranje crkvenog središta uticalo i na formiranje gradskog naselja. U pomenutom popisu krajišta Isa-bega Ishakovića iz 1455. godine, kako rekosmo, najnaprednije naselje koje su Osmanlije zatekle u ovoj oblasti bio je trg Tornik, poznat iz Dubrovačkih vrela još od početka XV stoljeća (1402. godine). Čak i u slučaju da postoji kontinuitet između lokaliteta Brdo iz povelje Bele IV iz 1244. godine i ovog srednjovjekovnog trga, ne smije se izgubiti iz vida da je Tornik, najveći trg u župi Vrhobsni uistinu samo običan seoski trg čiji značaj ne prelazi regionalne okvire.

Jer, uspjeh Bele IV iz 1244. godine bio je kratkotrajan. Iz njegove povelje za bosansku biskupiju, izdate 20. jula te godine, saznajemo da se ban Matej Ninoslav pokorio Ugarskoj bez težih posljedica. U samostalnost i unutrašnje uređenje Bosne Ugri nisu dirali, a glavni kraljev zahtjev se odnosio na crkveno pitanje. Od bana Ninoslava se tražilo da prilike u crkvi prilagodi onima koje vladaju u Ugarskoj i susjednim zemljama. Darovani posjedi Bele IV su ležali u raznim krajevima bosanske države i njih je kralj izuzeo ispod vlasti “banova i kneževa”, potpuno ih podčinio crkvi i na nju prenio sve namete plaćane ranijim gospodarima. Uz sve to, ugarski je kralj potvrdio biskupu i kaptolu pravo da skupljaju crkvenu desetinu “na način kako to rade druge ugarske crkve.” Banovim iznuđenim ustupcima i kraljevom milošću trebalo je da se završi preobražaj bosanske biskupije na kojem se radilo više od jedne decenije. Katolička crkva u Bosni je imala sve što je bilo neophodno za uspješan rad, sem podrške stanovništva koje je bilo ili pod uticajem jeretika ili vjerno svojoj tradicionalnoj crkvi. Samo se time može objasniti činjenica da katolička vjera ni poslije pobjede kralja Bele IV 1244. godine nije uspjela da uhvati, za dugo vremena korijen u Bosni. Čak se poslije povelje ugarskog kralja ne pominje više ni katolička crkva sv. Petra u Vrhbosni.

Od pravoslavnih bogomolja u Bosni, svojom znamenitošću se ističe Stara pravoslavna crkva u Sarajevu, na Varoši, u blizini Baščaršije, čiji je postanak još uvijek obavijen tamom: da li je postojala prije dolaska Osmanlija u Bosnu, ili je sagrađena za njihova vremena? Najstariji osmanski izvor koji govori o Sarajevu jeste Isa-begova vakuf-nama (zavještajnica) iz početka 1462. godine. U njoj se crkva ne spominje. Ipak, ta vakuf-nama spominje staro hrišćansko groblje na tzv. Carini, u blizini današnjeg Marin-dvora. Međutim, ne zna se sigurno koje su hrišćanske konfesije bili ti nemuslimani, što su se tu ukopavali. Pretpostaviti je da su bili, ako ne isključivo, a ono bar djelimično pravoslavne vjere.

U sumarnom popisu Bosne iz 1468/9. godine, defteru koji predstavlja najstariji sačuvani popis Bosne u cjelini, tj. pruža podatke o teritorijima koje su već bile osvojene, crkva se ne spominje.

U defteru Bosanskog sandžaka iz druge polovine juna 1485. godine zabilježeno je da u Sarajevu ima 42 muslimanske kuće, 103 hrišćanske i 8 kuća dubrovačkih građana. Četiri godine kasnije, prema defteru bosanskog sandžaka, s kraja jula, odnosno početka augusta 1489. godine, broj muslimanskih kuća se udvostručio. On iznosi 82 kuće, dok broj hrišćanskih kuća iznosi samo 89. U ovom defteru bilježi se i vojnik Ðuro, sin popov na Varoši. Smanjenje broja hrišćana je vidljivo i u bilješci prezvitera Vuka koji je po porudžbi pljevaljskog kneza Mihaila 1516. godine dovršio Psaltir u “mjestu Vrhbosanju, rekomem Sarajevo”, i na kraju dodao: “Tada u te dane u toj zemlji bješe veliko umnožavanje agarjenskih čeda, a pravoslavne vjere hristianske u toj zemlji, veliko umanjenje.” U zapisu se očituje sveštenikova zabrinutost za sudbinu pravoslavlja, čiji se broj vjernika umanjuje na račun islamske vjere. Ipak, pravoslavna crkva u Sarajevu i dalje postoji i u njoj Božju službu obavlja više sveštenika. O njenom postojanju u ovom vremenu zasvjedočuje i jedan osmanski izvor iz 1539/40. godine, u kome se govori da je Pava, kći popa Rake za “Božju ljubav” ufakufila dio svog zemljišta u mahali Varoši da tu “sveštenici stanuju i da u jevanđelju podučavaju dječicu nevjernika.” Iz dokumenta se da zaključiti da u Sarajevu tada nije bio jedan sveštenik, te je i radi toga vjerovatno da je tu na Varoši bila i pravoslavna bogomolja, kao što je i današnja Stara crkva u tom kraju. Znajući da je u onim vremenima narodu preča bila crkva od škole, a nesumnjivo je da se u aktu misli na školu, može se kao sigurno uzeti da su sarajevski Srbi najprije podigli sebi crkvu, pa docnije školu, što se i vidi iz ovog izvora.

U defterima iz 1468/9,1485, 1489,1516. i 1520. godine ne spominje se u Sarajevu ni jedna crkva. Međutim, ako se uzme u obzir da je u doba Isa-bega postojala Gornja Varoš i da je 1485. godine bilo tu preko 100 hrišćanskih kuća, onda nije isključeno da bi tada mogla postojati jedna pravoslavna crkva, iz srednjovjekovnog vremena. Osim toga, teško da bi se u osmanskim gradovima, bar za dva-tri stoljeća turske uprave, mogle podizati nove hrišćanske crkve. Tolerancija postignuta kroz reforme Carstva, bar što se gradova tiče, hrišćanima je naklonjena ponajvećma u XIX stoljeću, kada se i grade pravoslavni hramovi u osmanskom urbsu, počev od Saborne crkve u Sarajevu.

Turci su ipak bili popustljivi prema stočarsko-ratarsko-vojničkom dijelu naroda, čiju su kolonizaciju na novoosvojenim krajevima protežirali i usmjeravali prema svojim strategijskim razlozima. To se vidi na primjeru sjeveroistočne Bosne i kontinentalne Dalmacije (Dalmatinske Zagore) koja je pala u turske ruke. U ovim oblastima su i prije obnove Pećke patrijaršije 1557. godine podizani novi pravoslavni hramovi.

Pitanju postanka Stare crkve u Sarajevu može pomoći i historija arhitekture. Starohrišćansku centralnu dispoziciju s vizantijskim krstom imaju neke stare pravoslavne bogomolje, kao crkva na Ozrenu sa karakteristikama romanske arhitekture, u kojoj se na četiri srednja stupa diže na pandantivima osmerokutni tambur s kubetom. Slične su dispozicije u crkvi manastira Tvrdoša kod Trebinja u crkvi manastira Tavne i u staroj pravoslavnoj crkvi u Sarajevu. Druge bogomolje su jednobrodne, od kojih je najljepša u Dobrunu, gradena prije 1383. godine, a slična joj je i crkva kraj Goražda.

Uz naučna tumačenja postoji i narodna tradicija prema kojoj se gradnja Stare crkve veže za vrijeme Gazi Husrev-bega, a kao njen osnivač spominje se Andrija, brat Kraljevića Marka. Samo su tu pobrkana vremena življenja spomenute dvojice velikaša.

.footer-social22 { top: 5px; left: 0; right: 0; text-align: center; float: left; position: relative; }